Αγία Σοφία: Τα μοναδικά ψηφιδωτά της σκιαγραφούν την ιστορία του Βυζαντίου!

Αγία Σοφία: Τα μοναδικά ψηφιδωτά της σκιαγραφούν την ιστορία του Βυζαντίου!

Η Αγία Σοφία, εκτός από ναός – σύμβολο, αλλά και μνημείο για ολόκληρη την ανθρωπότητα, «κρύβει» ανυπολόγιστης αξίας θησαυρούς και στο εσωτερικό της, τα περίφημα ψηφιδωτά της. Τα ψηφιδωτά της Αγίας Σοφίας αποκαλύπτουν πολλές από τις πτυχές της ζωής στο Βυζάντιο, την οικονομική κατάσταση ανά εποχή, τους αυτοκράτορες που βρίσκονταν στο θρόνο, τη σχέση τους με την εκκλησία ακόμη και την πολιτική κατάσταση στην Κωνσταντινούπολη. Ψηφιδωτά, που χαρακτηρίζονται ως θησαυροί και τα οποία μαρτυρούν από μόνα τους όλη την ιστορία του Βυζαντίου, μέσα στους αιώνες, καθώς σε αυτά αποτυπώνονται όχι μόνο Ο Χριστός και η Παναγία, αλλά και αυτοκράτορες να προσφέρουν τα δώρα τους στη Θεοτόκο, καθώς υπάρχει αναπαράσταση τους να προσφέρουν ομοιώματα της Αγίας Σοφίας, αλλά και της Κωνσταντινούπολης. Τα στοιχεία που ακολουθούν για τα ψηφιδωτά προέκυψαν από ενδελεχή επιστημονική έρευνα ετών από τα στελέχη και τους επιστημονικούς συνεργάτες του Ιδρύματος Μείζονος Ελληνισμού. 

Η Θεοτόκος στην αψίδα

Ένα από τα ωραιότερα ψηφιδωτά και ίσως και το επιβλητικότερο, λόγω και της θέσης του, είναι η αναπαράσταση της Θεοτόκου στην αψίδα. Η Θεοτόκος παριστάνεται καθιστή σε θρόνο με τον μικρό Ιησού στην αγκαλιά της, ενώ η υπόλοιπη αψίδα καλύπτεται με χρυσές ψηφίδες. Για την χρονολόγηση του συγκεκριμένου ψηφιδωτού υπάρχουν πολλές απόψεις. Σύμφωνα με μία εκδοχή, η εικόνα της Θεοτόκου είναι αυτή που ο Πατριάρχης Φώτιος αναφέρει σε ομιλία του 867μΧ, ότι είχε μόλις πριν από λίγο κατασκευαστεί. Ωστόσο υπάρχουν αμφιβολίες για το τελευταίο, γιατί ο Φώτιος μιλάει για ζωγραφική. Άλλοι μελετητές υποστήριξαν ότι το ψηφιδωτό κατασκευάστηκε κατά το εικονόφιλο μεσοδιάστημα 787-815, κατόπιν καλύφθηκε από τους εικονομάχους, ξεχάστηκε, επιζωγραφίστηκε και με τους φοβερούς σεισμούς του 1343 κα 1348 αποκαλύφθηκε και συντηρήθηκε. Σε αυτό το ψηφιδωτό η Θεοτόκος απεικονίζεται με μπλε μεγαλοπρεπή χιτώνα, ενώ στην μαντήλα της υπάρχουν αστέρια, τα οποία συμβολίζουν την αγνότητα της Παναγίας.

Ένα άλλο υπέροχο ψηφιδωτό αναπαριστά τους δύο Αρχαγγέλους. Συγκεκριμένα, στο ανατολικό τόξο σώζεται ο αρχάγγελος Γαβριήλ στα αριστερά της Θεοτόκου, ενώ από τον αρχάγγελο Μιχαήλ έχουν διασωθεί μόνο ελάχιστα τμήματα. Τα συγκεκριμένα ψηφιδωτά κατασκευάστηκαν συγχρόνως με την κεντρική παράσταση της Θεοτόκου στην αψίδα.

Οι αυτοκράτορες στο Βυζάντιο

Στο εσωτερικό του ναού υπάρχουν, όμως και ψηφιδωτά που απεικονίζουν αυτοκράτορες του Βυζαντίου. Συγκεκριμένα, υπάρχει το ψηφιδωτό με τους αυτοκράτορες στην νοτιοδυτική πρόσβαση. Σε αυτό η Θεοτόκος παρουσιάζεται ένθρονη με τον μικρό Ιησού στην αγκαλιά της σε χρυσό φόντο. Εκατέρωθεν της στέκονται ο Κωνσταντίνος, ο οποίος προσφέρει ομοίωμα της Κωνσταντινούπολης και ο Ιουστινιανός, ο οποίος προσφέρει ομοίωμα της Αγίας Σοφίας. Η χρονολόγηση του εκτιμάται στα τέλη του 10ου αιώνα αρχές του 11ου. Επίσης, πάνω από την Βασίλειο Πύλη υπάρχει ψηφιδωτό με τον αυτοκράτορα Λέων. Εμφανίζεται ο Χριστός ένθρονος, στα δεξιά του οποίου βρίσκεται γονατιστός γενειοφόρος αυτοκράτωρ, κατά πάσαν πιθανότητα ο Λέων VI. Σύμφωνα με τους μελετητές ιστορικά, η συγκεκριμένη παράσταση μπορεί να συνδεθεί με την μετάνοια του Λέοντος VI λόγω του τέταρτου γάμου του και πιθανότατα έγινε μετά τον θάνατό του κατόπιν εντολής του Πατριάρχη Νικόλαου Μυστικού.

 

 

Αυτοκρατόρων συνέχεια…

Στο εσωτερικό του ναού υπάρχει επίσης ψηφιδωτό με τον αυτοκράτορα Αλέξανδρο και βρίσκεται στα βορειοδυτικά υπερώα. Ο αυτοκράτωρ παριστάνεται σε εμπρόσθια θέση ντυμένος με αυτοκρατορικά φορέματα. Μάλιστα, επειδή ο Αλέξανδρος βασίλεψε για δεκατρείς μήνες από τις 11/5/912 έως τις 6/6/913, το πορτρέτο του τοποθετείται στο μεσοδιάστημα αυτό. Στο νότιο υπερώο υπάρχει ψηφιδωτό με την αυτοκράτειρα Ζωή και τον Κωνσταντίνο IX Μονομάχο. Συγκεκριμένα, παρουσιάζεται ο Χριστός στη μέση ένθρονος, δεξιά η αυτοκράτειρα Ζωή και αριστερά ο Κωνσταντίνος IX, που προσφέρει το αποκόμπιον (χρήματα). Και τα τρία κεφάλια έχουν προφανώς αντικατασταθεί. Όπως διαπίστωσαν οι μελετητές, η αυτοκράτειρα Ζωή παντρεύτηκε τρεις άνδρες τον Ρωμανό Αργυρό (1028-134), τον Μιχαήλ IV τον Παφλαγόνα (1034-1041) και τον Κωνσταντίνο IX (1042-155) και παρουσιάζεται εδώ σε νεαρή ηλικία. Το ψηφιδωτό πιθανότατα χρονολογείται την εποχή του Ρωμανού Αργυρού το κεφάλι του οποίου αντικαταστάθηκε με το σημερινό. Στο νότιο υπερώο εντοπίζεται ψηφιδωτό με τους Κομνηνούς. Σε αυτό παρουσιάζεται η Παναγία ένθρονη με τον Χριστό αγκαλιά, αριστερά ο αυτοκράτωρ Ιωάννης Κομνηνός, που κρατεί αποκόμπιον και δεξιά η σύζυγος του Ειρήνη. Στον νότιο τοίχο εμφανίζεται ο Αλέξιος, γιος των δυο. Πιθανότατα κατασκευάστηκαν συγχρόνως ή σχεδόν συγχρόνως κατά την ανάρρηση του Αλέξιου ως συναυτοκράτορα στο θρόνο το 1122.

 

Επίσκοποι και προφήτες

Σημαντικά είναι όμως και τα ψηφιδωτά, που απεικονίζουν επισκόπους, προφήτες ακόμη και σεραφείμ. Όπως έχει διαπιστωθεί από την έρευνα των μελετητών του Ιδρύματος Μείζονος Ελληνισμού, στα τύμπανα, που είναι οι μοναδικές επίπεδες επιφάνειες του ναού, υπήρχαν αρχικά δεκατέσσερις επίσκοποι στο κάτω μέρος, δώδεκα ελάσσονες προφήτες και τέσσερις μείζονες στις άκρες και πιθανόν άγγελοι στο άνω μέρος, συνολικά δεκαοκτώ πρόσωπα σε κάθε τύμπανο. Όλες οι μορφές κατασκευάστηκαν την ίδια περίοδο πιθανόν κατά την βασιλεία του Βασίλειου I, δηλαδή τον 9ο αιώνα. Επίσης, υπάρχουν εξαπτέρυγα σεραφείμ. Από αυτά μόνο τα δύο είναι ψηφιδωτά, ενώ άλλα δυο ζωγραφίστηκαν κατ’ αναλογίαν στις επισκευές του 1848 από τους αδερφούς Fossati. Τέλος, στο νάρθηκα υπάρχει ανεικονικός διάκοσμος, ο οποίος διασώζεται σε ιδιαίτερα μεγάλο βαθμό πάνω από τις μαρμάρινες κορνίζες και έχει συμπληρωθεί με χρώμα τον 19ο αιώνα (Fossati). Αποτελείται κυρίως από σταυρούς και ανεικονικές συνθέσεις με άνθη. Μπορεί να χρονολογηθεί στην αρχική, Ιουστινιάνεια κατασκευή του ναού και αποτελεί ένα μοναδικό σύνολο από το οποίο μπορούμε να καταλάβουμε πως ήταν αρχικά διακοσμημένος ο ναός.

Το ψηφιδωτό της Δέησης

Η Δέηση στο νότιο υπερώο, θεωρείται κατά πολλούς, το ωραιότερο ψηφιδωτό του ναού. Βρίσκεται στον δυτικό τοίχο του νότιου υπερώου στο ύψος των ματιών. Στη μέση στέκεται ο Χριστός ένθρονος, στα δεξιά του η Θεοτόκος και στα αριστερά του ο Άγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής. Το κάτω μέρος είναι κατεστραμμένο, αλλά το αρχικό ύψος των προσώπων θα ήταν περίπου 4,00μ. Ο Χριστός ευλογεί και από τα χαρακτηριστικά του προβάλλει η εσωτερική ειρήνη. Η Θεοτόκος γέρνει ελαφρά το κεφάλι γεμάτη χάρη προς το μέρος του Υιού της, ενώ ο Ιωάννης κοιτάει προς το μέρος τους με αυστηρότητα. Το ολόχρυσο φόντο φωτίζει τα πρόσωπα με εσωτερικό φώς.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Πηγή: Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού 

Αφήστε μια απάντηση