Παναγία Οδηγήτρια η Βατοπεδινή

Παναγία Οδηγήτρια η Βατοπεδινή!

Στη μοναδική αυτή εικόνα της Παναγίας Οδηγήτριας, ο καλλιτέχνης ακολουθεί μια παραλλαγή του καθιερωμένου από την παράδοση και ιδιαίτερα διαδεδομένου εικονογραφικού τύπου της Παναγίας Οδηγήτριας, σύμφωνα με τον οποίο σπάει η μετωπικότητα των μορφών κι ανάμεσα στα δύο πρόσωπα, την Παναγία και τον Χριστό, αναπτύσσεται μια τρυφερή σχέση, που εκφράζεται με αμοιβαία στροφή του σώματος και της κεφαλής.

Παναγία Οδηγήτρια η ΒατοπαιδινήΕιδικότερα, η Παναγία εικονίζεται σε προτομή με στροφή του σώματος προς τον Χριστό, προς τον οποίο κλείνει ελαφρά την κεφαλή της, ενώ με το βλέμμα της φαίνεται να οραματίζεται το μελλούμενο πάθος του. Στο αριστερό χέρι κρατάει τον Χριστό, ενώ με το δεξιό αγγίζει την κνήμη του αριστερού ποδιού. Φοράει γαλαζωπό χιτώνα που κουμπώνει στον λαιμό και καστανό μαφόριο με χρυσή παρυφή.

Ο Χριστός, που εικονίζεται με όρθιο το κορμί στην αγκαλιά της Παναγίας, κρατάει με το αριστερό χέρι κλειστό ειλητάριο κατά μήκος του σώματος, ενώ με το δεξιό ευλογεί. Φοράει υπόλευκο χιτώνα ζωσμένο με ταινίες στη μέση και στους ώμους και ανοιχτοκάστανο ιμάτιο διανθισμένο με χρυσοκονδυλιές, που καλύπτει μόνο το κάτω μέρος του σώματος.

Το βάθος της εικόνας είναι ώχρινο, σε απομίμηση του του χρυσού και οι φωτοστέφανοι πορτοκαλί. Η Παναγία και ο Χριστός, συνοδεύονται αντίστοιχα με τις ακόλουθες επιγραφές: Μ(ΗΤΗ)Ρ Θ(ΕΟ)Υ Η ΒΑΤΟΠΕ/Δ[ΙΝ]Η και Ι(ΗΣΟ)Σ Χ(ΙΣΤΟ)Σ. Η προσωνυμία «Βαθοπεδινή» αντί του ορθού «Βατοπεδινή» συνδέεται με το παλλάδιο της Μονής, την Παναγία Βηματάρισσα, η οποία ως η κατ’εξοχήν λατρευτική εικόνα της Μονής, συνοδύεται με την προσωνυμία αυτή, δηλωτική του τόπου λατρείας της. Μάλιστα, στην εικόνα αυτή,παρά τις εικονογραφικές διαφοροποιήσεις από την αρχέτυπη εικόνα, αναγνωρίζουμε το παλαιότερο σωζόμενο αντίγραφο της Παναγίας Βηματάρισσας.

Η κατάσταση διατηρήσεως της εικόνας είναι σχετικά καλή, με φθορές κατα τόπους του γύψου, και συνακόλουθα της ζωγραφικής επιφάνειας. Παρατηρείται, επίσης, κοπή του άνω και κάτω αυτόξυλου πλαισίου, προκειμένου η εικόνα να προσαρμοστεί σε νεώτερο, από το αρχικό τέμπλο.

Παναγία Οδηγήτρια - Μονή ΒατοπαιδίουΑπό εικονογραφική άποψη η Παναγία «Βατοπεδινή», παρά τον σύνδεσμο με την Παναγία Βηματάρισσα, ακολουθεί εικονογραφικά πρότυπα του τρίτου τετάρτου του 14ου αιώνα, όπως είναι η Παναγία Κοσίνιτζα ή Εκκλησιάρισσα μιας αμφιπρόσωπης εικόνας της Μονής Χιλανδαρίου (1370-1380), η Παναγία Οδηγήτρια μιας αμφιπρόσωπης εικόνας της Ρόδου (μέσα 14ου αιώνα), η Παναγία Γοργοεπήκοος μιας αμφιπρόσωπης εικόνας της Κω (1350-1360), και η Παναγία η Ελεούσα με σκηνές Δωδεκαόρτου του Μουσείου Μπενάκη (μέσα 14ου αιώνα). Η εικονογραφική αυτή σχέση με τις παραπάνω εικόνες είναι έκδηλη όχι μόνο στο γενικό εικονογραφικό σχήμα, αλλά και σε λεπτομέρειες όπως ο χιτώνας της Παναγίας που κουμπώνει μπροστά στο στήθος, η χειρονομία του δεξιού χεριού της Παναγίας, που αγγίζει τις κνήμες των ποδιών του Χριστού και κυρίως η κίνηση του αριστερού χεριού του Χριστού που εκτείνει το αριστερό χέρι κατά μήκος του σώματος, κρατώντας κλειστό ειλητάριο. Η επισήμανση του εικονογραφικού αυτού τύπου σε απομακρυσμένες μεταξύ τους περιοχές, όπως είναι το Άγιον Όρος και τα Δωδεκάνησα, δείχνουν την ύπαρξη προγενέστερου προτύπου ενός μεγάλου καλλιτεχνικού κέντρου, ίσως της Κωνσταντινούπολης.

Βιβλίο Βυζαντινές εικόνες & επενδύσειςΑπό τυπολογική άποψη, η Παναγία με το πλατύ σώμα που καταλήγει σε μιρκό, σχετικά, κεφάλι, και ο Χριστός με το λεπτό υψηλό κορμί, το ιμάτιο που πέφτει γύρω στη μέση, το σχήμα V του χιτώνα στο στήθος και το μικρό κεφάλι έχουν την καταγωγή τους σε έργα του πρώτου μισού του 14ου αιώνα, όπως είναι η εικόνα της Παναγίας Ελεούσας της μονής Χιλανδαρίου. Τα χαρακτηριστικά αυτά θα αποκρυσταλλωθούν σε έργα του δεύτερου μισού του 14ου αιώνα, όπως είναι η εικόνα της Παναγίας Οδηγήτριας της μονής Αγίου Παύλου και θα παγιωθούν σε έργα του 15ου αιώνα.

Ειδικότερα, σε προσωπογραφικό και τεχνικό επίπεδο, ο φυσιογνωμικός τύπος του Χριστού και της Παναγίας, ο τρόπος απόδοσης του προσώπου με τα λεπτά καλογραμμένα χαρακτηριστικά, το σταρένιο χρώμα που ροδίζει στα μάγουλακαι οι καφέ κοφτές σκιές απαντούν σε έργα της Μακεδονίας του β’ μισού και μάλιστα του τελευταίου τετάρτου του 14ου αιώνα, όπως είναι η Παναγία Οδηγήτρια αμφιπρόσωπης εικόνας της Μονής Χιλανδαρίου (γ’τέταρτο 14ου αιώνα) και η Παναγία Φυλάττουσα της Μονής Αγίου Παύλου (γύρω στα 1383-1384).

Μετά τα παραπάνω η εικόνα της Μονής Βατοπαιδίου εικονογραφικά, τυπολογικά και τεχνοτροπικά συνδέεται με έργα εργαστηρίων της Μακεδονίας του τρίτου και κυρίως του τελευταίου τετάρτου του 14ου αιώνα, την περίοδο στην οποία χρονολογικά εντάσσεται.

Πηγή: Ε.Ν.Τσιγαρίδα-Κ.Λοβέρδου-Τσιγαρίδα, Ιερά Μεγίστη Μονή Βατοπαιδίου, Βυζαντινές Εικόνες και Επενδύσεις, Άγιο Όρος 2006, σελ.164-166.

Για να προμηθευτείτε το συλλεκτικό βιβλίο Βυζαντινές Εικόνες & Επενδύσεις πατήστε εδώ

Βρείτε στο ηλεκτρονικό κατάστημα της Έκθεσης Προϊόντων Αγίου Όρους μοναδικά έργα βυζαντινής τέχνης που απεικονίζουν την Παναγία την Ελεούσα και την Οδηγήτρια και έχουν φιλοτεχνηθεί από αγιογράφους – μοναχούς και αποφοίτους της Αθωνιάδος Εκκλησιαστικής Ακαδημίας του Αγίου Όρους.